ตำนานพื้นบ้าน เป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมที่ถ่ายทอดความเชื่อ ความศรัทธา และวิถีชีวิตของผู้คนในอดีต เรื่องราวของ “นางคำกลอง และ จำปาสี่ต้น เป็นหนึ่งในตำนานที่เล่าขานกันมาในภาคอีสานและล้านช้าง (ลาว) ซึ่งเรื่องราวนี้ทาง ถ่านเครื่องช่วยฟัง ได้แนะนำเพื่อเป็นสะท้อนถึง ความรัก ความกตัญญู และอำนาจแห่งเวรกรรม
ตำนานนางคำกลอง
ในอดีตกาล มีหญิงสาวรูปงามนามว่า นางคำกลอง เป็นบุตรสาวของเจ้าเมืองแห่งหนึ่งในแคว้นล้านช้าง นางมีจิตใจดี มีความกตัญญู และเป็นที่รักของชาวเมือง วันหนึ่งพญานาคที่อาศัยอยู่ใต้บาดาลได้ลอบขึ้นมาแปลงกายเป็นชายหนุ่มรูปงามเพื่อตามหาคู่ครอง
เมื่อพญานาคได้พบกับนางคำกลอง ก็เกิดความหลงใหลในความงามของนาง จึงเข้ามาสู่ขอนางจากเจ้าเมือง แต่เจ้าเมืองทราบว่า ชายหนุ่มผู้นี้มิใช่มนุษย์ธรรมดา จึงปฏิเสธการสู่ขอ พญานาคจึงโกรธแค้นและใช้มนต์ดำทำให้เมืองเกิดน้ำท่วม
นางคำกลองผู้มีใจเมตตาและรักบ้านเกิดของตน จึงอธิษฐานขอให้ตัวเองกลายเป็น **พระพุทธรูปหิน** เพื่อลดพลังอาถรรพ์ของพญานาค และช่วยคุ้มครองเมืองจากภัยพิบัติ นับแต่นั้นมา พระพุทธรูปที่เชื่อกันว่าเป็นร่างของนางคำกลองก็กลายเป็นที่เคารพของชาวบ้าน
ตำนานจำปาสี่ต้น
อีกตำนานหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับนางคำกลองคือ จำปาสี่ต้น ซึ่งเป็นต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ในตำนานของชาวอีสานและลาว
เล่าว่า ในอดีตมีชายหนุ่มและหญิงสาวคู่หนึ่งรักกันมาก แต่ถูกกีดกันจากพ่อแม่ฝ่ายหญิง ฝ่ายชายเป็นเพียงคนธรรมดา ไม่มีฐานะ จึงไม่ได้รับอนุญาตให้แต่งงานกับหญิงสาว วันหนึ่ง หญิงสาวถูกบังคับให้แต่งงานกับชายอื่น เธอเสียใจมากจึงหนีออกจากบ้านและไปขอให้พระอินทร์ช่วย
พระอินทร์ทรงเห็นใจ จึงเนรมิตให้หญิงสาวกลายเป็น ต้นจำปา (ลั่นทม) และให้ชายหนุ่มกลายเป็นต้นจำปาอีกต้นหนึ่ง ขณะที่พ่อแม่ของหญิงสาวซึ่งเสียใจในภายหลังก็ขออโหสิกรรม พระอินทร์จึงเนรมิตให้พ่อแม่กลายเป็น **ต้นจำปาอีกสองต้น**
ทั้งสี่ต้นเติบโตเคียงคู่กัน แสดงถึงความรัก ความผูกพัน และการให้อภัย ซึ่งชาวบ้านเชื่อว่า ต้นจำปาสี่ต้นนี้เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ หากใครมาขอพรเรื่องความรักหรือครอบครัว มักจะสมหวัง
ตำนานนางคำกลองและจำปาสี่ต้น ยังคงมีอิทธิพลต่อความเชื่อของชาวอีสานและลาวในปัจจุบัน หลายคนยังคงเดินทางไปสักการะพระพุทธรูปที่เชื่อว่าเป็นร่างของนางคำกลอง และแสวงหาต้นจำปาสี่ต้นเพื่อขอพรด้านความรักและครอบครัว
นอกจากนี้ ตำนานยังถูกนำมาถ่ายทอดผ่านวรรณกรรม นิทานพื้นบ้าน และการแสดงศิลปวัฒนธรรม เช่น หมอลำ หรือ ละครพื้นบ้าน เพื่อให้คนรุ่นหลังได้รับรู้และเรียนรู้คุณค่าทางจิตใจจากเรื่องเล่าเหล่านี้